Make your own free website on Tripod.com


Dr.Zilfi Selcan, Vêyve Müzikê Zazay, Paris 31.03.2001

Mordemene, Gosedare delali

Dr. Zilfi Selcan

Vane ke: Her tayr ve zone ho waneno. Zarance ve zone ho qevnena, qilancike ve zone ho qistnena. Hama zarance ke zone caverda, eve zone qilancike qistna, ne rindekenia ho manena, ne ki wendise hoo wes. Leyire zarance ki z,e ma u piye ho wanene: Moriye z,e maa ho qevnena, koçmek z,e piye ho waneno. Hama aze zarancu ke eve zone ma u piye ho newend, eve zone qilanciku qistna, beno tamase. U waxt çiyo xam kuno werte çiye xasi.

Mi sima re eve zovina zonu ki qeseykerdene: eve Almanki, eve Ingilizki, eve Firansizki, ya ki eve Tirki. Hama her tayr eve zone ho ho beli keno. Zone ma u piye her kesi cire dayina wes yeno. Mi re ki, eve zone ma u piye ho, eve zone Zazaki mordemune ho de qeseykerdene dayina wes yena. Tae kote vireniya ma, vane: Ne! Eve zone zarancu mewane, eve zone qilanciku biqistne.

Na dewr de tore tore qilanciki peda biye: Qilancike siay, qilancike belekini filan. Her tore qilanciki ki wazene ke, ma mileto Zaza zone ho Zazaki caverdime, z,e qilanciku biqistnime. Dina de zone ma ra zone Zazaki, milete ma ra ki, mileto Zaza vaz,ino. Name ma ke dina de Zaza vaz,ino, ma ça name ho ra ar kerime. Name ho re wayir vez,ime. Adete dina ra gore welate her mileti ki eve name i mileti darino we. Ye ma ki: Milete ma mileto Zazao, welate ma ki welate Zazistaniyo. Ma gereke hem milete hore, hem ki welate ho re wayir vez,ime. Qoçkiriye ra ve Gimgim (Varto), Tercan ra ve Çermug u Siverege, gola Dersim u Bingoli welate milete Zazayo, Zazaistano.

30 sera ke milete Zazay sero, welate Zazaistani sero, qanune zalimu cerene: 1970 ra tepiya çor seri, 1980 ra nat des seri diktatorenia eskeriya Tirki. 1985 ra ve hata par perar, yane desuponc seri eve deste PKK, herve tolkerdena Zazaistani. Milete Zazay ke zu qat zulime Tirki ver remo, di qat ki zulime PKK ver welate ho ra remo siyo.

Dewleta Tirki nika milet u welate Zazay sero zulim tene kerdo sist, hama hona wenedardo. Zulime Tirki na 30 sera peene ra raver ki her waxt biyo. Ma ke peyser niada, beliyo ke, dewre çond sey seru ra nat, dewre Dewleta Tirke Osmani ra ve hata Cumuriyete Tirki zulime Tirki milete Zazay sera kem nebiyo. Zu sayiri na zulime çond sey seru niya ardo ra zon:

Mozane, Mozane
Payiz nao amo,
Dina biya xozane
Ye ma u Tirk u Teteri rew rao
Hata roza axrete
Werte ma de esta dewa girane

Na kilame ra ki fam beno ke, dismenenia Tirki milete Zazay sero dewre çond sey seruno ke devam kena. Irkçiye Tirki wazene ke, koke milete Zazay veze, zon u kulture Zazaki werte ra wedare. Hama nae ki bizonime ke, milete Zazay tarix de hesirenia Tirki coru qewil nekerda. Seweta serbestiya ho, verva zulime Tirki her waxt lez kerdo, welate ho qori kerdo: Milete Zazay serbestiya ho, dewre Dewleta Tirke Osmani ra ve hata 1938 Dersim de, gola Dersimi de, kela Dersimi de qori kerda. Milete Zazay dewre Cumuriyeti de ki, 1921 de Qoçkiriye de, 1925 de Bingol u Diyarbekir de seweta serbestiya ho verva irkçiune Tirki lez kerd.

Hama nae ki ho vira nekerime ke, tarix de hukimdarune Kurun u Kirdasu ve ye Tirku ra, dewre Selime Zalimi u ye Ídrise Bitlisiye Kuri ra nat (1514) zuvini de wertax bi, piya zulim kerd. Ma gereke zulimo ke eskere Kurun u Kirdasu, Eskere Hemidiya 1889 ra ve hata 1923, yane 34 seri zulimo ke ardo milete Zazay ser de, ey ki ho vira nekerime. Dersimiz,i ke waxte herve dinao veren de, 1917 de ke eskere beaxkiu kene tever, idara hoa serbeste Xozat u Vacuxe de nane ro, Tirku emir da ci, Erzurim ra Eskere Hemidiya, yane eskere Kurun u Kirdasu verva serbestiya Zazay rusna Dersim, idara serbeste darde we. Nuri Dersimi kitave ho de na mesela sero, tene ki eve goynayise Kuru, niya qalkeno: Her firsattan istifadeyi bilen Türkler, Kürt Halil sayesinde Ovacik mintikasi asiretlerinde hasil olan sükünden dahi faydalanarak, Ovacikta bu Kürt kumandan sayesinde yeniden bir Türk kaymakamligi tesisini basarmislardi. (niade: Nuri Dersimi, Dersim Tarihi, Halep 1952, p. 119-120).

Waxte leze serbestiya 1925ine de, harekiate Six Saiti de, Kuri vireniya Zazau birnene. Posti ci nedane, hem ki eve Tirku ra piya verva leze serbestiya Zazay vez,ine.Qasimo Kur - vistewre (birae ciniya) Xalite Cibranize Kuri, pile Eskere Hemidiya - eve bira u mordemune ho ra, ero Six Saiti pino; eve xayineni vireniye birneno. Qasimo Kur ifada ho de niya vano: Ben, Seyh Said ile karsilastim. Elindeki mavzeri kalbimin üstüne çevirerek bak dedi. [...] Meger Seyh Said, silahini gögsüme uzattigi zaman arkamdaki biraderim silahi ile Seyhe nisan almis, ihtimal ki bu sebepten ates edememisti.

(niade: Adem Karatas, Seyh Said, Konya 1993, Sana Yay., 1. Basim, p. 219).
Qasim Kur ve bira u mordemune ho ra, Six Saiti meser keno, beno, teslime eskere Tirki keno. Tezkera ke Tirku re rusneno tede niya nosto:

12. Firka Komutanligina,
Seyh Saidi Abdurrahman Pasa Köprüsünde tutukladim. Küçük bir müfreze gönderilmesini arz ederim. 15.4.1925, Emekli Binbasi Kasim

(niade: Adem Karatas, Seyh Said, p. 220).
Nika ki PKK hurendia Eskere Hemidiya gureta. Aze Kurun u Kirdasu, bera pi u kalikune ho ramene, z,e vireni verva serbestiya milete Zazay, verva zon u kulture Zazaki vez,ine. Dismene milete Zazay nika dayina zediye. Her het ra ze miloçiku gureto ve milet u welate Zazay ra.

Pi u kalikune ma ki tarix de her çax verva zulimi lez kerdo, ne Tirki re, ne ki Kur u Kirdasi re vile roneno. Ma ki, aze nikaeni ki, dewre ho de, verva dismenenia irkçiune Tirki, verva sovenizm u dismenenia komel u partiune Kurun u Kirdasu lez keme, seweta haqa ho, serva serbestiya milete Zazay lezo siyasi keme, kesi re ki vile ronename.

Leze Serbestiya Zazay 1980 ra nat, hem bine tesire siyasete Tirki ra, hem ye Kur u Kirdasi ra vez,iya, kot ra rae. Werte na 20 serune peenu de, çiqasi ke bes nebo ki, xele raver si. Xele kitav u mecmuay eve zone Zazaki vez,iay. Kare sinat u kulturi ki xele raver si. Gramere zone Zazaki sero ki hire kitave ilmi eve zone Íngilizki u Almanki veziay. Sera 1999´ine de zone Zazaki Almanya de ponc universitu de kot proxrame derse. Tirki ve Kur u Kirdasu ra eve zur u propaxanda iddia kene ke Zazaca Türkçenin lehçesidir, ya ki Zazaca Kürtçenin lehçesidir. Gramerune zone Zazaki de, na zuri eve usile ilime zoni veti, ardi ra çimu ver, kerdi puç. Nika werte alimune zoni de kes na zur u propaxanda re gos pa nekuno.

Hete sinat u kulturi de Zazay ho serbest temsil kene. Yane indi ne bine name Tirki de, ne ki bine name Kur u Kirdasi de ne, eve name milete Zazay, ho ve ho, ho temsil kene. Ílime Zazay ki, çiqasi ke bes nebo ki, game ve game, xele raver si. Universitune Almani de zon u cemat u durime Zazau sero 5 kitave doxtora vez,iay: Doxtora Hüseyin Çaglayani politoloz,i sero (1995), ye Kahraman Gündüzkanati pedagoz,i sero (1995), ye Kazim Aktasi etnoloz,i sero (1998); ye min u ye Ludwig Pauli ki linguistiki sero (1998, 99).

Sere na sere de ki, zu proz,ia ilmiya ke mi seweta zone Zazaki kerde hazir, Deutsche Forschungsgemeinschaft qewil kerde. Na proz,ia ilmiye sero ez nika Universita Teknik Berlin de, enstitüye linguistiki de gurean. Sinat u kultur ve ilime Zazay ra indi ho ser temsil bene. Hama zu cao muhim de milete Zazay hona tam temsil nebeno: U ki siyaseto, komel u partiye siyasiye. Siyaset de gereke derde milete Zazay, fikre serbestiye, leze serbestiye, leze demokrasi, leze verva zulim u irkçeni u sovenizm bere ra zon. Na fikrune siyasiu sero ki Zazay gereke eve usile demokrasi komel u partiya hoa legal u demokrate rone. Proxrame partiye de hedefe siyasi gereke beli be. Be siyaset, be hedef, be partiya siyasiye xelese çina. Her milet, eve partiya hoa siyasiye ho temsil keno, ancax eve lezo siyasi haqa ho ceno. Milete Zazay ki gereke eve partiya hoa demokrate leze demokrasi u serbestiye de ho temsil kero, seweta guretise haqa ho bigureo. Hem welate ho de, hem Anadoliyede, hem ki Avrupa u caune enternasyonalu de. Rew ra ke partiya Zazay bibiyene, milete ma ki niya bewayir nekoti vi, werte Tirkun u Kur u Kirdasu de niya parçe u purçe nebiyene, honde cenc u cayile Zazay sare teveri vera nemerdene. Milete Zazay honde zerar nediyene, Zazaistani ki niya tip u tol nebiyene.

Aze ke ma ra raver biye, ine vazife ho nekerdo; seweta serbestiya milete Zazay ma re zu mereso de xer, ne hete fikre siyasi ra, ne ki zovina hetu ra neverdo. Taliae milete Zazay na het ra siao ke, merase de hoo siyasiyo noste çine bi. Aze ke amey verdi ra si, pero tari de bi, raa ho hete fikre siyasi ra tever nekerdene, çixire serbestiye nezonene. Coka Tirkun u Kurun u Kirdasu re bi süane u xizmekari, hona ki eve emre dine cire xizmete kene. Na süane u xizmekaru re sae ke u ki hona bes niyo, Tirki ra z,ede tirkçiye, Kuri ra z,ede ki kürtçiye; hem ki ine ra z,ede ki verva zon u kultur u serbestiya milete Zazay vez,ine. Íye ke Tirku re xizmete kene, zone Zazaki ke qesey kerd, vane: milliyetçilik yapiyorsun, hama eve ho ke Tirki qistnene, ey milliyetçenia Tirki say nekene. Kurun u Kirdasu televizyone ho no ro, gegane ki venga tayine dane, Zazaki dane vaten u qesey kerdene ke, eve u tore eke taena mordemune binu bixapne bere, ho re süane u xizmekar kere. Kuri ki hemge ci nedane, kene fek ra, ho re gurenene. Qese esto, vane: Her ke kata sero semera ho hazira. Ís uyo ke, mordem ho bizono, ho nas kero, sari re hemaleni nekero, sare ho berz bicero; ne yaxe ho ra sari dest do, ne ki sari re vile rono. Hama milet u welate ho ra gereke has kero.

Dismenune milete ma welate ma kerd xan u xirave, dewe ma vesnay, milete ma ci ra kerd tever. Neçe tern u cence Zazay koti ra zovina örgütu si, sari vera korakor merdi, tae ki remay.Nika hem Anadoliye de hem ki Avrupa de leze demokrasi devam keno. Ye miletune binu komel u partiye ho este, hama mileto Zaza ki gereke hem Anadoliye de, hem welate ho de, hem ki Avrupa de organize be. Komelune Zazaistani gereke rone, hem eve na tore posti zuvini de, hem ki sewune kulturi hazir kere. Heto bin ra ki gereke haqa milete ho qori (mudafa) kere, milete Zazay re haqa demokrasi biwaze. Reforme Anayasa Tirkiya de gereke milete Zazay ki eve qanun nas bo; zone Zazaki, yasax sera wedariyo, mektevu de wendene diyo, radon u televizyon de veziyo. Organizasyone Zazay ke nay ro, gereke welate Zazay zu butin qewil bo, her cae Zazaistani ra mordemi ci kuye, pero piya temsil bo. Yane organizasyon teyniya zu letiki (parçey) ne, gereke butine Zazaistani temsil kero.

Mordeme zonaaxi, iye ke hona ho vindi nekerdo, welat u milete ho ra haskene, bere peser, her suke de, her ca de komelune ho, organizasyonune ho rone. Komele Zazaistani ke sukune Fransa u Almanya u Ísveç u Ísviçre u Avusturalya u Amerika de roniye, zof fayde ho milete ma re beno. Na kar de her kes mesuliyet bicero ho ser, biguree, posti zuvini de.

Peyniya qeseykerdena ho de sima re seweta gosdaene berx u dar be, wes u war be van. Kare sima rast sero.

Bimiro irkçeni u sovenizm!
Bicoayo milete Zazay!
Bicoayo Zazaistan!
Demokrasi bero Anadoliye, Zazaistani re serbestiye!